علوم قرآن و تفسیر معارج

علوم قرآن و تفسیر معارج

چالش دلبستگی به دنیا و راهکار تربیت قرآنی با تأکید بر مفهوم «مدّ العینین» و «رزق ربّانی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رضا ملازاده یامچی 1
میثم شعیب 2
1 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد(پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی)
2 دکترای فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
دلبستگی مفرط به دنیا، چالشی ریشه‌دار در تجربه انسانی است که قرآن کریم آن را «زهرة الحیاة الدنیا» می‌خواند. این ویژگی در صورت افراط، به غفلت، اشتغال ذهنی، انحراف از حق و سقوط در دام فتنه‌های دنیوی منجر می‌شود، با پیامدهایی چون حسرت، اضطراب و آشفتگی خاطر. این پژوهش، با هدف ارائه الگوی تربیتی قرآنی برای مواجهه با این معضل، بر دو مفهوم محوری «مدّ العینین» و «رزق ربّانی» تمرکز دارد.
«مدّ العینین»، به معنای پرهیز از نگاه با رغبت به آنچه دیگران دارند، نقش پیشگیرانه دارد. این نهی قرآنی با کنترل نگاه، از ورود جاذبه‌های مادی و حسرت به قلب جلوگیری کرده و فرد را از تأثیرپذیری تجملات بازمی‌دارد. در مقابل، «رزق ربّانی» شامل ثواب اخروی، هدایت، ایمان و قناعت به رزق حلال، نقش ایجادی و مکمل دارد. این رزق، که بهتر و پایدارتر از متاع دنیوی است، قلب را با ارزش‌های پایدار سیراب می‌کند.
هم‌افزایی این دو مفهوم، الگویی جامع و منسجم با جنبه‌های پیشگیرانه و ایجادی ارائه می‌دهد. «مدّ العینین» سد راه وسوسه‌ها و جاذبه‌های دنیوی می‌شود، در حالی که «رزق ربّانی» با تقویت درونی، قلب را در برابر نوسانات مادی مقاوم ساخته و به طمأنینه الهی می‌رساند. این الگو به تحقق آرامش نفس، زهد حقیقی و زندگی متعادل کمک کرده و با هدف قرار دادن ریشه‌های دلبستگی به دنیا، به تربیت جامع انسان یاری می‌رساند.
کلیدواژه‌ها
دلبستگی به دنیا
تربیت قرآنی
مدّ العینین
رزق ربّانی
قناعت
زهد

عنوان مقاله English

The challenge of attachment to the world and the Quranic education strategy with an emphasis on the concept of "Madd al-Ayn" and "Rizq al-Rabbani"

نویسندگان English

Reza Mollazadeh 1
Meisam Shoaib 2
1 Postdoctoral researcher in Quran and Hadith sciences, Ferdowsi University of Mashhad (researcher at the Astan Quds Razavi Research Foundation),
2 Graduated from the Department of Jurisprudence, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

Excessive attachment to the world is a deep-rooted challenge in human experience, which the Holy Quran calls “the flower of worldly life.” If it is taken to excess, this attachment leads to neglect, preoccupation, deviation from the truth, and falling into the trap of worldly temptations, with consequences such as regret, anxiety, and mental turmoil. With the aim of presenting a Quranic educational model for dealing with this dilemma, this study focuses on two central concepts of “Madd al-Ainin” and “Divine provision.” “Madd al-Ainin,” meaning avoiding looking with desire at what others have, has a preventive role. By controlling the gaze, this Quranic prohibition prevents material attractions and longing from entering the heart and prevents the individual from being influenced by luxuries. In contrast, “Divine provision,” including the reward of the hereafter, guidance, faith, and contentment with lawful sustenance, has a constructive and complementary role. This sustenance, which is “better and more lasting” than worldly possessions, saturates the heart with lasting values.

The synergy of these two concepts provides a comprehensive and coherent model with preventive and creative aspects. “Madd al-Ainin” blocks the way of worldly temptations and attractions, while “Razq rabbani” strengthens the heart with internal strength, making it resistant to material fluctuations and leading to divine tranquility. This model helps to achieve peace of mind, true asceticism, and a balanced life, and by targeting the roots of attachment to the world, it helps to educate the whole person.

کلیدواژه‌ها English

Attachment to the world
Quranic education
provision for the eyes
divine sustenance
contentment
asceticism
قرآن کریم.
ابن عاشور، محمدطاهر. 1420ق. تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. 30 جلد. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ابن عباس، عبدالله بن عباس. [بی‌تا]. تفسیر ابن عباس. ص 268.  
ابن عربی، محمد بن علی. 1422ق. تفسیر ابن عربی (تأویلات عبدالرزاق). 2 جلد. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابن عطیه، عبدالحق بن غالب. 1422ق. المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. 6 جلد. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
ابوالسعود، محمد بن محمد. 1983م. تفسیر أبی السعود (إرشاد العقل السلیم إلی مزایا القرآن الکریم). 9 جلد. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
آلوسی، محمود بن عبدالله. 1415ق. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. 16 جلد. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. 1418ق. أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تفسیر البیضاوی). 5 جلد. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
تستری، سهل بن عبدالله. 1423ق. تفسیر التستری. 1 جلد. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
خطیب، عبدالکریم. 1424ق. التفسیر القرآنی للقرآن. 16 جلد. بیروت: دار الفکر العربی.
دروزه، محمد عزه. 1421ق. التفسیر الحدیث: ترتیب السور حسب النزول. 10 جلد. بیروت: دار الغرب الإسلامی.
دینوری، عبدالله بن محمد. 1424ق. تفسیر ابن وهب المسمی الواضح فی تفسیر القرآن الکریم. 2 جلد. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
زحیلی، وهبه. 1411ق. التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج. 32 جلد. دمشق: دار الفکر.
زمخشری، محمود بن عمر. 1407ق. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. 4 جلد. بیروت: دار الکتاب العربی.
سبحانی تبریزی، جعفر. 1395ش. منیة الطالبین فی تفسیر القرآن المبین. 17 جلد. قم: مؤسسه امام صادق7.
سبزواری، محمد. 1406ق. الجدید فی تفسیر القرآن المجید. 7 جلد. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
صادقی تهرانی، محمد. 1406ق. الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. 30 جلد. قم: فرهنگ اسلامی.
صدیق حسن خان، محمد صدیق. 1420ق. فتح البیان فی مقاصد القرآن. 7 جلد. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
طباطبایی، محمدحسین. 1390ق. المیزان فی تفسیر القرآن. 20 جلد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرانی، سلیمان بن احمد. 2008م. التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم (الطبرانی). 6 جلد. اربد: دار الکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن. 1372ش. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. 10 جلد. تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. 1412ق. جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری). 30 جلد. بیروت: دار المعرفة.
طوسی، محمد بن حسن. [بی‌تا]. التبیان فی تفسیر القرآن. 10 جلد. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمد بن عمر. 1420ق. التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). 32 جلد. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فضل الله، محمد حسین. 1419ق. من وحی القرآن. 25 جلد. بیروت: دار الملاک.
قشیرى، عبدالکریم بن هوازن. 2000م. لطائف الاشارات: تفسیر صوفی کامل للقرآن الکریم. 3 جلد. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
قمی، علی بن ابراهیم. 1363ش. تفسیر القمی. 2 جلد. قم: دار الکتاب.
کاشف، محمد جواد. 1424ق. التفسیر الکاشف. 7 جلد. قم: دار الکتاب الإسلامی.
ماتریدی، محمد بن محمد. 1426ق. تأویلات أهل السنة (تفسیر الماتریدی). 10 جلد. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
ماوردی، علی بن محمد. [بی‌تا]. النکت و العیون تفسیر الماوردى. 6 جلد. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
مدرسی، محمدتقی. 1419ق. من هدی القرآن. 18 جلد. تهران: دار محبی الحسین.
مراغی، احمد مصطفی. [بی‌تا]. تفسیر المراغی. 30 جلد. بیروت: دار الفکر.
مکارم شیرازی، ناصر. 1421ق. الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. 20 جلد. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).
مکی بن حموش، مکی بن أبی طالب. 1429ق. الهدایة إلی بلوغ النهایة. 13 جلد. شارجه: جامعة الشارقة، کلیة الدراسات العلیا و البحث العلمی.
میدانی، عبدالرحمن حسن حبنکه. 1361ش. معارج التفکر و دقائق التدبر. 15 جلد. دمشق: دار القلم.
نسفی، عبدالله بن احمد. 1416ق. تفسیر النسفی مدارک التنزیل و حقائق التأویل، 4 جلد. بیروت: دار النفائس.