https://maarij.isramags.ir/ علوم قرآن و تفسیر معارج fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://maarij.isramags.ir/article_241876.html این پژوهش با اتخاذ رویکرد تحلیل اسنادی و با تکیه‌ای انحصاری بر تفسیر تسنیم علامه جوادی آملی، به واکاوی راهکارهای تربیت دینی برای مواجهه با چالش‌های عاطفی، رفتاری و اجتماعی دانش‌آموزان می‌پردازد. در این راستا، با تحلیل محتوای کیفی تفسیر تسنیم، مبانی نظری الگویی پیشگیرانه استخراج گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که محوریت مفاهیم بنیادینی مانند «تزکیه» و «تأدیب» در این تفسیر، نقطه اتکایی برای تغییر پارادایم از نظام واکنشی به نظام فعال و پیشگیرانه فراهم می‌کند. الگوی پیشنهادی بر تقویت سه‌گانه رابطه با خدا (به‌عنوان منبع معنابخشی)، رابطه با خود (بر اساس کرامت نفس) و رابطه با دیگران (در پرتو احسان و عدالت) تأکید دارد. این پژوهش در نهایت به تبیین شماری از راهبردهای عملیاتی می‌پردازد که تزکیه فضیلت‌هایی چون صبر، عقلانیت و مهربانی را در متن برنامه‌های درسی و فرهنگی مدرسه نهادینه می‌سازد تا دانش‌آموزانی متعادل و مسئولیت‌پذیر پرورش یابند. در چشم‌انداز این الگو، مدرسه به محیطی زنده و الهام‌بخش تبدیل می‌شود که پیشگیری از آسیب‌ها نه به عنوان وظیفه‌ای مضاف، بلکه به عنوان جوهره طبیعی فرآیند تربیت در آن جریان می‌یابد https://maarij.isramags.ir/article_241877.html این پژوهش با رویکردی نظری ـ تحلیلی به مطالعه تطبیقی مسئله جبر و اختیار در دو منبع می‌پردازد: نخست، مقاله «فعل بشری تحت مهار خدا یا آزادانه» اثر فرالوف در دایره‌المعارف قرآن لایدن که با رویکردی تاریخی ـ توصیفی، تبیینی از دیدگاه‌های متکثر اسلامی درباره جبر و اختیار ارائه می‌دهد؛ و دوم، منظومه تفسیری ـ فلسفی آیت‌الله عبدالله جوادی آملی که بر مبنای حکمت متعالیه، نسبت قدرت الهی و اختیار انسانی را از منظر عقل و وحی بازشناسی می‌کند. مسئله محوری پژوهش، واکاوی تمایزات معرفت‌شناختی و روش‌شناختی دو برداشت یادشده از مفهوم اختیار انسانی است. نظریه «امر بین الامرین» که در سنت فلسفی و تفسیری شیعه و به‌ویژه در آثار جوادی آملی جایگاه محوری دارد، به عنوان چارچوب اصلی تحلیل انتخاب شده است. روش تحقیق، مبتنی بر تحلیل مفهومی و تفسیر فلسفی منابع، با اتکاء بر مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی متون اصلی است. یافته‌ها حاکی از آن است که تفسیر جوادی آملی، با تأکید بر اراده آزاد، مسئولیت و فاعلیت اخلاقی انسان، از انسجام درونی و ظرفیت عقلانی ـ نقلی برتری برخوردار است. بر این اساس، منظومه تفسیری ـ فلسفی ایشان، توانایی چشمگیری برای ایفای نقش سازنده در گفت‌وگوهای معاصر فلسفه دین، به ویژه در حوزه الهیات و مسئله جبر و اختیار، داراست. https://maarij.isramags.ir/article_241874.html امید به عنوان نیروی محرکه حیات و عنصری ضروری برای پایداری و تلاش انسان، در دوران معاصر که با گسترش ناامیدی و اضطراب همراه است، نیازمند واکاوی ریشه‌ای در منابع دینی است. این پژوهش با هدف تبیین نظاممند شیوه‌های امیدافزایی در قرآن کریم و ارائه راهکارهای عملی از آن، با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا بر منابع تفسیری و حدیثی معتبر انجام شده است. برای دستیابی به این هدف، آیات کلیدی امیدبخش قرآن با تحلیل محتوایی، بررسی شأن نزول و روایات تفسیری مرتبط، مورد مطالعه قرار گرفت. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که قرآن کریم با ارائه یک نظام تربیتی امید، صرفاً به بیان کلیات بسنده نکرده، بلکه با تکیه بر مفاهیم محوری چون رحمت بی‌کران الهی، حتمیت گشایش پس از سختی، توکل فعال، چشم‌انداز اخروی، ضمانت الهی برای متوکلان، تحریم ناامیدی و تأکید بر هویت برتر مؤمن، الگویی کاربردی برای مقابله با یأس در سطح فردی و اجتماعی ارائه می‌دهد. در نهایت، این مفاهیم به بسته‌های عملی و راهکارهای کاربردی تبدیل و مدل عملیاتی شش‌بعدی امید قرآنی شامل ابعاد بینشی، رابطه‌ای، گفتاری، رفتاری، تصویری و اجتماعی استخراج گردید. این الگو می‌تواند مبنای برنامه‌ریزی برای تقویت تاب‌آوری و نشاط معنوی در جامعه اسلامی قرار گیرد. https://maarij.isramags.ir/article_241880.html موضوع: واژه «فاطر» به عنوان یکی از اسماء الحسنی خداوند در قرآن کریم، در طول تاریخ تفسیر عمدتاً به معنای «خالق» یا «آفریننده» تفسیر شده است؛ با این حال، بررسی ساختارهای همنشینی قرآنی نشان می‌دهد که این واژه بار معنایی گسترده‌تری نسبت به «خلق» و «جعل» دارد و ابهامات تفسیری و معناشناختی در آن وجود دارد. هدف: تبیین معنای بنیادین «فاطر»، تمایز آن با واژگان هم‌حوزه مانند «خالق» و «جاعل»، و بررسی نقش روابط همنشینی در شبکه معنایی آن، با تأکید بر تطور معنایی در آیات قرآنی و پیامدهای الهیاتی و اخلاقی. روش: رویکرد توصیفی-تحلیلی با چارچوب معناشناسی همنشینی؛ گردآوری معانی لغوی و تفسیری از منابع معتبر (مانند ابن فارس، راغب اصفهانی، طبری و جوادی آملی)، و تحلیل شش آیه قرآنی حاوی «فاطر» (فاطر/۱، یوسف/۱۰۱، انعام/۱۴، زمر/۴۶، شوری/۱۱، ابراهیم/۱۰) بر اساس ترتیب نزول. یافته‌ها: «فاطر» دلالت بر ابداع از عدم، شکافتن نیستی و آغازگری حکیمانه دارد؛ در همنشینی‌ها با «حمد»، «جاعل»، «خالق»، «ربّ»، «ولیّ»، «رزاق»، «عالم» و «حکم»، مراتب خلقت از ابتداء تا تکمیل را ترسیم می‌کند؛ ترتیب نزول آیات عمدتاً مکی، بر زمینه احتجاج با مشرکان دلالت دارد. نتایج: «فاطر» مرتبه‌ای پیشین‌تر از «خالق» (ترکیب و تقدیر) و «جاعل» (تحولات بعدی) را بیان می‌کند و مبنای توحید ربوبیت، ولایت و فطرت توحیدی است؛ این فهم، به بازشناسی جایگاه انسان در نظام هستی و رویکرد اخلاقی مسئولانه سوق می‌دهد و افق‌های نوینی در معناشناسی قرآنی می‌گشاید. https://maarij.isramags.ir/article_241878.html این مقاله به تبیین مؤلفه‌های کرامت ذاتی انسان در قرآن، از دیدگاه علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی می‌پردازد. روش تحقیق، توصیفی - تحلیلی - تطبیقی مبتنی بر آثار تفسیری و مکتوب این دو اندیشمند است. هدف تحقیق، شناسایی نقاط اشتراک، افتراق و تمایز دیدگاه دو مفسر یادشده در تعیین منشأ، معنی و مؤلفه‌های این کرامت و ارزیابی نظر تفسیری آنها است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هر دو مفسر، کرامت ذاتی را موهبتی الهی و همگانی برای نوع بشر اعم از مؤمن و کافر می‌دانند. نقطه افتراق اصلی آنها در تعیین مؤلفه‌هاست؛ علامه طباطبایی با استناد به ظواهر آیات، کرامت ذاتی را مجموعه داشته‌های بالقوه و بالفعل تکوینی جسمانی و روحانی انسان می‌داند. در مقابل، آیت‌الله جوادی آملی روح الهی بشر را منشأ انحصاری کرامت دانسته و جسم او را صرفاً ظرف تجلی آن می‌شمارد و قائل است که کرامت ذاتی حقیقتی ذومراتب است و مظاهر و تجلیات آن، شامل ابعاد جسمانی و روحانی است. دیدگاه علامه در تأکید بر دخیل بودن مؤلفه‌های جسمانی در کرامت ذاتی انسان با ظواهر آیات سازگارتر است و دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی عمق تحلیلی بیشتری را در این موضوع به نمایش می‌گذارد. https://maarij.isramags.ir/article_241879.html شناخت زبان یک متن، ارتباط مستقیمی با مدیریت انتظارات خوانشگر از متن دارد. التفات(در معنایی عام تر از یک صنعت ادبی)، را می توان ابرشاخصه سبک شناختی قرآن کریم خواند. شاخصه التفات در مقاله پیش رو در سه حوزه مصداقی، معنایی و ساختاری رصد شده است. در حوزه نظارت به مصادیق، عملا متن قرآن کریم بین مصداق و معانی کلی، در نوسان و التفات است. حرکت بین معانی مجازی و حقیقی نیز نمونه بارزی از انعکاس التفات در حوزه معنایی است. بارزترین نمود انعکاس التفات، التفات ساختاری است. نه کلیت معنا باید به دلیل مصداق نادیده گرفته شود و نه مصداق در سایه کلیت. شاخصه التفات ساختاری، متن قرآن کریم را از ماهیت یک متن مکتوب صِرف، متمایز می کند و لزوم تشخیص مواضع تاکید کلام را دوچندان می کند. در مجموع این مقاله به این نتیجه می رسد که صنعت التفات -با تمام تنوعی که گفته شد- نقش مهمی در مانایی متن و معارف قرآن کریم ایفا می کند.