علوم قرآن و تفسیر معارج

علوم قرآن و تفسیر معارج

نقش‌ عقل تجریدی در تفسیر روشمند قرآن با تأکید بر دیدگاه آیت الله جوادی آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی و استادیار پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (پژوهشکده فرهنگ ومعارف قرآن).
چکیده
تفسیر قرآن از دانش‌های شکل‌یافته بر محور قرآن کریم، و دارای «روش تحقیق» خاص است که رعایت دقیق آن، مایه روشمندی تفسیر قرآن است. روشمندی تفسیر، شاخصه ها و عناصری پنج-گانه دارد: 1. تفسیر بر پایه مبانی پیش‌پذیرفته؛ 2. بهره‌گیری از منابع معتبر تفسیر و لزوم پرهیز از منبع‌نماها؛ 3. بهره‌گیری از منهج اجتهادی جامع و لزوم پرهیز از منهج‌نماها؛ 4. به‌کارگیری قواعد تفسیر قرآن؛ 5. بهره‌گیری از ابزارهای تفسیر. شناخت و به کارگیری این عناصر، تفسیر قرآن را ضابطه‌مند می‌کند و از خطا و انحراف در فهم قرآن می‌کاهد؛ همچنین به کاهش در اختلاف دیدگاه های مفسران در برداشت از قرآن می‌انجامد.

منابع معتبر تفسیر قرآن عبارت‌اند از: آیات قرآن، سنت معصومان، عقل تجریدی و عقل تجربی. منابع نامعتبر نیز عبارت‌اند از اموری که ممکن است منبع تفسیر پنداشته شوند، در حالی که آن‌ها منبع واقعی تفسیر نیستند و مفسر را از فهم قرآن دور می‌کنند.

عقل تجریدی، اگر با شرایط ویژهٴ برهان بیندیشد، رهنمودهایش مطلقاً، و از جمله در تفسیر قرآن، تا آنجا که فتوای قطعی می‌دهد، حجت اند و هرگز با قطع نظر از آن ها نمی‌توان قرآن را تفسیر کرد. نمونه ای از نقش عقل منبعی در تفسیر قرآن، نقش آن در تبیین «برهان تمانع» است که از برخی آیات قرآن استفاده می شود.

تفسیر روشمند عقلی را از یک سو با تفسیر برپایه کشف و شهود اهل معرفت و از سوی دیگر با تفسیر به رأی فرق دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Role of Abstract Reason in Methodological Interpretation of the Quran With Emphasis on the Viewpoint of Ayatollah Javadi Amoli

نویسنده English

Ali Modabber Eslami
. Faculty member and assistant professor at the Islamic Science and Culture Research Institute, Islamic Propaganda Office of Qom Seminary (Quran Culture and Knowledge Research Institute).
چکیده English

Quranic interpretation is a science formed on the basis of the Holy Quran, and has a specific "research method", the strict observance of which is the basis of the methodology of Quranic interpretation. The methodology of interpretation has five characteristics and elements: 1. Interpretation based on pre-accepted principles; 2. Using reliable sources of interpretation and the need to avoid source references; 3. Using a comprehensive ijtihad methodology and the need to avoid source references; 4. Using the rules of Quranic interpretation; 5. Using the tools of interpretation. Recognizing and applying these elements standardizes Quranic interpretation and reduces errors and deviations in understanding the Quran; it also leads to a decrease in the differences in the views of commentators in understanding the Quran.

The valid sources of interpretation of the Quran are: the verses of the Quran, the tradition of the infallibles, abstract reason, and empirical reason. Invalid sources also include things that may be considered a source of interpretation, while they are not the real source of interpretation and distance the interpreter from understanding the Quran.

If abstract reason is considered with the special conditions of proof, its guidelines are absolutely, and including in the interpretation of the Quran, to the extent that it gives a definitive fatwa, proof, and the Quran can never be interpreted without considering them. An example of the role of reason as a source in the interpretation of the Quran is its role in explaining the "proof of objection" that is used in some verses of the Quran.

Methodological rational interpretation is different, on the one hand, from interpretation based on the discovery and intuition of the knowledgeable, and on the other hand, from interpretation based on opinion.

کلیدواژه‌ها English

Interpretation
Methodical Interpretation
Sources of Interpretation
Abstract Reason
Ayatollah Javadi Amoli
  1. ابراهیم انیس و دیگران (1375)، المعجم الوسیط، تهران، فرهنگ اسلامى.
  2. ابن منظور، محمدبن مکرم (1408)، لسان العرب، به کوشش على شیرى، بیروت، دار احیاء التراث العربى.
  3. انصارى، مرتضی (1419ق)، فرائد الاصول (رسائل)، به کوشش گروهى از محققان، قم، مجمع الفکر الاسلامى.
  4. انورى، حسن و دیگران (1381)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن.
  5. جوادی آملی، عبدالله (1387)، قرآن حکیم از منظر امام رضا7، مترجم: زینب کربلایی، قم، مرکز نشر اسراء.
  6. جوادی آملی، عبدالله (1388)، تسنیم، ج1، قم، مرکز نشر اسراء،
  7. ـــــــــــــــــــ (1389)، تسنیم، ج17، قم، مرکز نشر اسراء.
  8. ـــــــــــــــــــ (1389)، تسنیم، ج4، قم، مرکز نشر اسراء.
  9. ـــــــــــــــــــ (1395)، تسنیم، ج 38، اسراء، قم.
  10. ـــــــــــــــــــ (1388)، تسنیم، چاپ دوم، اسراء، قم.
  11. ـــــــــــــــــــ (1383)، تفسیر موضوعی قرآن کریم؛ توحید در قرآن، اسراء، قم.
  12. ـــــــــــــــــــ (1387)، دین شناسی، چاپ پنجم، اسراء، قم.
  13. ـــــــــــــــــــ (1386)، سرچشمه اندیشه، چاپ پنجم، اسراء، قم.
  14. ـــــــــــــــــــ (1389)، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، چاپ چهارم، اسراء، قم.
  15. ـــــــــــــــــــ (1388)، تسنیم، ج8، قم، مرکز نشر اسراء.
  16. ـــــــــــــــــــ (1388)، تسنیم، ج9، قم، مرکز نشر اسراء.
  17. ـــــــــــــــــــ (1388)، قرآن در قرآن، قم، مرکز نشر اسراء.
  18. خرمشاهی، بهاءالدین (به کوشش) (1377)، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان و ناهید.
  19. دهخدا، علی اکبر و دیگران(1373)، لغت نامه، تهران، مؤسسه لغت نامه و دانشگاه تهران.
  20. راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1405ق)، مقدمة جامع التفاسیر، به کوشش احمد حسن، کویت، دارالدعوه.
  21. رجبى، محمود و دیگران(1379)، روش‏شناسى تفسیر قرآن، تهران، الهادى.
  22. زرکشى (1376)، البرهان فى علوم القرآن، به کوشش محمد ابوالفضل، قاهرة، احیاء الکتب العربیه.
  23. سبزوارى، حاج ملاهادی (1417ق)، شرح منظومه، به کوشش حسن‏زاده آملى، تهران، ناب.
  24. شاکر، محمد کاظم (1382)، مبانى و روشهاى تفسیرى، قم، مرکز جهانى علوم اسلامى.
  25. شعیری، محمد بن محمد(1406ق)، جامع الاخبار، بیروت، اعلمی.
  26. طباطبایی، سیدمحمد حسین (1393ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، اعلمی.
  27. فتحی، علی، تفسیر قرآن به قرآن (1400ش)، سیر تاریخی، مبانی و معیارها، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم.
  28. مرکز فرهنگ و معارف قرآن (1383)، دائرة المعارف قرآن کریم، قم، مؤسسه بوستان کتاب.