علوم قرآن و تفسیر معارج

علوم قرآن و تفسیر معارج

وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی اخلاقی در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکترای فلسفه حقوق دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام قم؛ و طلبه سطح چهار حوزه علمیه قم.
چکیده
اخلاق و دین دو رکن اساسی زندگی بشر است، اگرچه برخی از دین رویگردان بوده ولی اخلاقی زیستن را ترک نکرده و بر اساس معیارهای عرفی یا شخصی افعال اخلاقی را لاجرم دانسته‌اند. اسلام در پرتو سخن (إنی بعثت لأتمم مکارم الأخلاق) مدعی ارائه نظام اخلاقی است؛ نظامی که منبع استنطاق آن، آیات قرآن و روایات معصومین علیهم صلوات الله می‌باشد. از میان نظام‌های اخلاقی برگرفته از اخلاق هنجاری، دو نظام وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی بیشترین شباهت را به نظام اخلاقی اسلام دارد. در این نوشتار براساس روش توصیفی- تحلیلی برای تشخیص نظام اخلاقی اسلام و این همانی آن، با دو نظام اخلاقی مذکور و یا عدم این همانی به بررســـی ماهیت دو نظام اخلاقی وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی بر اساس آیات قران پرداخته شد. در نهایت به دست آوردیم که نظام اخلاقی قرآن، تلفیقی از وظیفه‌گرایی و غایت‌گرایی اخلاقی است، که همان رسیدن به سعادت آخرت و کسب رضایت الهی است بدین صورت که خدای متعال انسان‌ها را برای رسیدن به سعادت اُخروی و کسب رضایت الهی در قالب برخی اوامر وظیفه گرایانه در این دنیا راهنمایی نموده است. از این رو اگر اوامر وظیفه‌گرایانه‌ای نیز در آیات و روایات مطرح گردیده است، بیانگر وظیفه‌گرا بودن انسان در دنیا بوده و در آخر به همان غایت‌گرایی مذکور ختـم می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Deontology and Teleological Ethics in the Quran

نویسنده English

Ali Haji Jafari
Ph.D. student of Philosophy of Law, Bagheral Uloom University, Qom; and fourth level student of Qom seminary
چکیده English

Ethics and Religion are the two pillars of human life. Whether some people turned away from the religion and adhered to ethical life, they have considered ethical acts inevitable, based on customary or personal standards. According to the Statement “I have been designated as a prophet to perfect moral standards”, Islam has presented a moral system which is based on the inquest from holy Quranic verses and Narrations of Ahl-ul-Bayt (pbut). Among the moral systems taken from the normative ethics, deontology and teleological systems have the highest degrees of similarity to the Islamic ethics. In this paper, these two moral systems are investigated based on the descriptive-analytical method in order to find similarities and dissimilarities with the Islamic ethics system derived from Quranic verses. In final, it is concluded that Quranic ethical system is a combination of deontology and teleological systems that pursues the otherworldly bliss and divine consent by means of doing some deontological duties ordered by Allah the almighty. As a result, deontological orders in Quranic verses and Narrations are a symptom of human deontology in the world that ends to teleology in the otherworld.

کلیدواژه‌ها English

Quran
Ethics
Normative ethics
Deontology
Teleology
  1. قران کریم.
  2. نهج البلاغه.
  3. اترک، حسین. وظیفه‌گرایی اخلاقی، اخلاق در علوم و فناوری، سال پنجم، شماره 2-1، بهار و تابستان 1389، ص 27-35.
  4. بهشتی، احمد. تربیت از دیدگاه اسلام. چاپ اول، قم: انتشارات پیام، (بی تا).
  5. حرّ عاملی، محمد بن حسن. تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه. چاپ اول، تهران: انتشارات ناس، 1364.
  6. حسینی رامندی، سید علی اکبر. قرآن و غایت‌گرایی اخلاقی. قرآن شناخت، سال سیزدهم، شماره 1 (پیاپی 24)، بهار و تابستان 1399، ص 39-58.
  7. حقّانى، حسین. نظام اخلاقى اسلام. چاپ اول، تهران: انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1373.
  8. شیروانی، علی. اخلاق هنجاری. چاپ اول، تهران: کانون اندیشه جوان، 1378.
  9. طباطبایی، سید محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه‎ی سید محمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1385.
  10. فرانکنا، ویلیام کی. فلسفهی اخلاق. ترجمه‎ی هادی صادقی، چاپ چهارم، قم: انتشارات طه، 1392.
  11. فیض کاشانی، محمد بن محسن. الوافى. چاپ اول، اصفهان: انتشارات کتابخانه‎ی امام امیرالمؤمنین7، 1406ق.
  12. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. بحارالأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار. چاپ دوم، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
  13. مصباح یزدی، محمدتقی. نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسه‌ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1384.
  14. مصباح، مجتبی. بنیاد اخلاق. چاپ اول، قم: انتشارات مؤسسه‎ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1382.
  15. مظاهری، حسین. کاوشی نو در اخلاق اسلامی وشئون حکمت عملی، چاپ دوم، تهران: نشر ذکر، 1383.
  16. ندیمی، مهرداد؛ مسعودی، جهانگیر. نتیجه‌گرایی در اخلاق از منظر تعالیم اسلامی. اخلاق وحیانی، سال دوازدهم، شماره 2، زمستان 1401، ص 33-60.
  17. هاشمی گلپایگانی، سید محمد صالح. غایت‌انگاری از دیدگاه قرآن کریم. پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، سال اول، شماره 4، پاییز 1388، ص 179-206.