پژوهشگاه علوم وحیانی معارجعلوم قرآن و تفسیر معارج۳۰۶۰-۷۳۵۳4220250219The Role of Abstract Reason in Methodological Interpretation of the Quran
With Emphasis on the Viewpoint of Ayatollah Javadi Amoliنقش عقل تجریدی در تفسیر روشمند قرآن با تأکید بر دیدگاه آیت الله جوادی آملی525217963FAعلیمدبر (اسلامی)عضو هیئت علمی و استادیار پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم (پژوهشکده فرهنگ ومعارف قرآن).Journal Article20250328Quranic interpretation is a science formed on the basis of the Holy Quran, and has a specific "research method", the strict observance of which is the basis of the methodology of Quranic interpretation. The methodology of interpretation has five characteristics and elements: 1. Interpretation based on pre-accepted principles; 2. Using reliable sources of interpretation and the need to avoid source references; 3. Using a comprehensive ijtihad methodology and the need to avoid source references; 4. Using the rules of Quranic interpretation; 5. Using the tools of interpretation. Recognizing and applying these elements standardizes Quranic interpretation and reduces errors and deviations in understanding the Quran; it also leads to a decrease in the differences in the views of commentators in understanding the Quran.<br /><br />The valid sources of interpretation of the Quran are: the verses of the Quran, the tradition of the infallibles, abstract reason, and empirical reason. Invalid sources also include things that may be considered a source of interpretation, while they are not the real source of interpretation and distance the interpreter from understanding the Quran.<br /><br />If abstract reason is considered with the special conditions of proof, its guidelines are absolutely, and including in the interpretation of the Quran, to the extent that it gives a definitive fatwa, proof, and the Quran can never be interpreted without considering them. An example of the role of reason as a source in the interpretation of the Quran is its role in explaining the "proof of objection" that is used in some verses of the Quran.<br /><br />Methodological rational interpretation is different, on the one hand, from interpretation based on the discovery and intuition of the knowledgeable, and on the other hand, from interpretation based on opinion.تفسیر قرآن از دانشهای شکلیافته بر محور قرآن کریم، و دارای «روش تحقیق» خاص است که رعایت دقیق آن، مایه روشمندی تفسیر قرآن است. روشمندی تفسیر، شاخصه ها و عناصری پنج-گانه دارد: 1. تفسیر بر پایه مبانی پیشپذیرفته؛ 2. بهرهگیری از منابع معتبر تفسیر و لزوم پرهیز از منبعنماها؛ 3. بهرهگیری از منهج اجتهادی جامع و لزوم پرهیز از منهجنماها؛ 4. بهکارگیری قواعد تفسیر قرآن؛ 5. بهرهگیری از ابزارهای تفسیر. شناخت و به کارگیری این عناصر، تفسیر قرآن را ضابطهمند میکند و از خطا و انحراف در فهم قرآن میکاهد؛ همچنین به کاهش در اختلاف دیدگاه های مفسران در برداشت از قرآن میانجامد.<br /><br />منابع معتبر تفسیر قرآن عبارتاند از: آیات قرآن، سنت معصومان، عقل تجریدی و عقل تجربی. منابع نامعتبر نیز عبارتاند از اموری که ممکن است منبع تفسیر پنداشته شوند، در حالی که آنها منبع واقعی تفسیر نیستند و مفسر را از فهم قرآن دور میکنند. <br /><br />عقل تجریدی، اگر با شرایط ویژهٴ برهان بیندیشد، رهنمودهایش مطلقاً، و از جمله در تفسیر قرآن، تا آنجا که فتوای قطعی میدهد، حجت اند و هرگز با قطع نظر از آن ها نمیتوان قرآن را تفسیر کرد. نمونه ای از نقش عقل منبعی در تفسیر قرآن، نقش آن در تبیین «برهان تمانع» است که از برخی آیات قرآن استفاده می شود.<br /><br />تفسیر روشمند عقلی را از یک سو با تفسیر برپایه کشف و شهود اهل معرفت و از سوی دیگر با تفسیر به رأی فرق دارد.https://maarij.isramags.ir/article_217963_a6a20fd90caf7b227136fcacea72b45b.pdfپژوهشگاه علوم وحیانی معارجعلوم قرآن و تفسیر معارج۳۰۶۰-۷۳۵۳4220250219Application of Misbahi's Reason in Comprehensive Ijtihadic Interpretation of "Tasnim" with Emphasis on
Interpreting the Quran by the Quranکاربست عقل مصباحی در تفسیر اجتهادی جامع «تسنیم» با تأکید بر تفسیر قرآن به قرآن2553217912FAحسنصادقیپژوهشگر، استاد سطح عالی حوزهJournal Article20250122The Tasnim Method in Interpreting the Quran is a comprehensive ijtihadic method with an emphasis on "interpreting the Quran by the Quran" with a moderate approach, meaning maximum benefit from the verses of the Quran, which is achieved by the intellect's discernment of the evidence and clues of the verse or other verses and their analysis and conclusion. In this case, the intellect only plays the role of a "lamp" and a tool. Therefore, Ayatollah Javadi Amoli makes a eloquent effort to benefit from it in his valuable Tasnim interpretation. The cognitive outcome of applying this role is to deepen and expand Quranic knowledge and avoid incorrect or incomplete and superficial understanding. The present article, written using a descriptive-analytical method, explains the essence of Misbahi's intellect and comprehensive ijtihadic interpretation, as well as the interpretation of the Quran by the Quran, and presents some of its Quranic and narrational evidence. It then points out fifteen functions of the application of Misbahi's intellect in Tasnim interpretation, especially with an emphasis on the interpretation of the Quran by the Quran: accuracy in the meaning of words, attention to the types of signification of the signified and non-conformity, analysis and explanation of the contents, interpretation of verses and reference of similarities to certainties, removal of apparent contradictions of verses and having a comprehensive view, general assignment, absolute restriction, consideration of key verses, separation of concept from instance, attention to breadth and inclusiveness, discovery of cause, recognition of allegory from limitation and determination, utilization of the grammatical message from descriptive expression, utilization of verses in confirming interpretive narrations, utilization of verses in criticizing interpretive narrations.روش تسنیم در تفسیر قرآن روش اجتهادی جامع با تأکید بر «تفسیر قرآن به قرآن» با رویکرد اعتدالی به معنای بهرهمندی حداکثری از آیات قرآن است که با تفطّن عقل از شواهد و قرائن آیه یا آیات دیگر و تحلیل و جمعبندی آنها صورت میپذیرد و در این قسم، عقل تنها نقش «مصباح» و ابزار دارد. بدین جهت، آیت الله جوادی آملی در تفسیر ارزشمند تسنیم کوشش بلیغی در بهرهمندی از آن دارد. رهاورد معرفتی کاربست این نقش، تعمیق و توسعه معارف قرآنی و پرهیز از فهم نادرست یا ناقص و سطحی است. مقاله حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی نگارش یافته، چیستی عقل مصباحی و تفسیر اجتهادی جامع و نیز تفسیر قرآن به قرآن را تبیین نموده و برخی از ادله قرآنی و روایی آن را بیان نموده است. سپس به پانزده کارکرد از ابعاد کاربست عقل مصباحی در تفسیر تسنیم به ویژه با تأکید بر تفسیر قرآن به قرآن اشاره کرده است: دقت در معنای واژه، توجه به انواع دلالت مدلول غیر مطابقی، تحلیل و تبیین مفاد، تأویل آیات و ارجاع متشابهات به محکمات، رفع تعارض ظاهری آیات و برخورداری از نگاه جامع، تخصیص عام، تقیید مطلق، لحاظ آیات کلیدی، تفکیک مفهوم از مصداق، عنایت به گستردگی و شمولیت، کشف علّت، بازشناسی تمثیل از تحدید و تعیین، بهرهگیری پیام دستوری از بیان وصفی، بهرهمندی از آیات در تأیید روایات تفسیری، بهرهمندی از آیات در نقد روایات تفسیری.https://maarij.isramags.ir/article_217912_3268c3235acc72e5df4e9aa0c35fb65a.pdfپژوهشگاه علوم وحیانی معارجعلوم قرآن و تفسیر معارج۳۰۶۰-۷۳۵۳4220250219The cooperation of reason with revelation in forging divine decree with a reflection on the thoughts of Allamah Javadi Amoli.معاضدت عقل با وحی در جعل حکم الهی باتأملی بر اندیشه های علامه جوادی آملی.5376218940FAحسینمقدساستاد یار و عضو هیات علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن. قم .ایران.Journal Article20250319There is no doubt that reason and revelation are considered two central elements in the ontology and epistemology of religion. This matter has always been the subject of scrutiny and investigation by many religious leaders. A Muslim needs revelation to understand and discover the divine decree in order to be able to meet his needs. At the same time, he faces new issues that he may not be able to find answers to by referring to the appearances of narration. Therefore, considering the authority of reason alongside revelation, he tries to understand the divine decree.From the essence of some of the words of Professor Allamah Javadi Amoli, it is understood that reason has no role in the ontology of religion and does not have an independent ruling, but rather its ruling is in fact the discovery of the ruling of narration. However, from some other aspects of his words, it is also clear that, given the importance of the ruling of reason, they consider reason an independent source for understanding the divine ruling and consider its fatwa to be the same as the fatwa of revelation. Therefore, this research aimed to examine this issue by referring to the works of Professor Javadi Amoli.تردیدی نیست که عقل و وحی به عنوان دو عنصر محوری در هستی شناسی و معرفت شناسی دین شمرده می شوند.این امر همواره از سوی بسیاری از بزرگان دین محل مداقه و بررسی قرار گرفته است.انسان مسلمان نیاز به وحی برای فهم و کشف حکم الهی دارد تا بتواند نیازهای خود را بر طرف نماید در عین حال با مسائل جدیدی مواجه می شود که ای بسا با مراجعه به ظواهر نقل نتواند پاسخ های خود را در یابد لذا با توجه به حجیت عقل در کنار وحی، تلاش برای فهم حکم الهی دارد.از طواهر برخی سخنان استاد علامه جوادی آملی فهمیده می شود که عقل در هستی شناسی دین نقشی نداشته و حکم مستقلی نیز ندارد بلکه حکم آن در حقیقت کشف حکم نقل است لیکن از برخی دیگر از ظواهر سخنانشان هم بر می آید که با توجه به اهمیت حکم عقل ، عقل را منبعی مستقل برای فهم حکم الهی دانسته و فتوای آن را عین فتوای وحی می دانند.لذا این پژوهش بر آن بود تا با مراجعه به آثار استاد جوادی آملی این مهم را بررسی نماید.یافته های تحقیق بر آن است که از دو منظر ابزاری بودن و منبع مستقل بودن می توان نقش عقل را در کنار وحی برای فهم حکم الهی ملاحظه نمود.https://maarij.isramags.ir/article_218940_2da1310cf8aab0095fe5adccddc983b1.pdfپژوهشگاه علوم وحیانی معارجعلوم قرآن و تفسیر معارج۳۰۶۰-۷۳۵۳4220250219A Critical Analysis of Humanism Based on the Concept of “Hay-e-Motaleh” and the Theory of “Interpretation of Man by Man” from the Perspective of Ayatollah Javadi Amoliتحلیل انتقادی اومانیسم براساس مفهوم «حی متأله» و نظریه «تفسیر انسان به انسان» از منظر آیت الله جوادی آملی77120217911FAامیدآهنچیدانشیار مرکز معارف اسلامی و علوم انسانی، دانشگاه صنعتی شریف. تهران. ایران.Journal Article20250323Understanding man and his place in the system of existence has always been one of the most important concerns of thinkers. Humanism, relying on the principle of human self-sufficiency, introduces him as the main source and criterion of value and meaning; for this reason, they claim that they can best ensure human value and dignity, justice, meaning, ethics, and human rights. In contrast, Ayatollah Javadi Amoli’s innovative theory of “Interpretation of Man by Man” and the Quranic definition of “Hay-e-Motaleh” that is derived from it, seek to create a comprehensive and solid framework in the field of anthropology. The aim of the research is to find an answer to this question: In which explanation – humanistic anthropology or anthropology based on the definition of “living divine” – is the true value and dignity of man provided in an authentic and sustainable way? The research method of this research is descriptive-analytical. The results of accepting the definition of man as “living divine” in the critique of humanism can be summarized in seven axes: the possibility of redefining human dignity; the critique of concepts such as freedom, individualism, morality, and humanist teleology; the crisis of meaning, and ultimately the lack of comprehensiveness of the definition of man in humanist thought. The research findings show that from the perspective of Ayatollah Javadi Amoli, humanism has gone to extremes in defining man. On the one hand, by preferring man’s natural desires over transcendent desires, it has reduced him to the level of an animal, and on the other hand, by setting man as the standard, it has introduced him in the place of God. Contrary to the claim of humanism, man is the successor of God and not his replacement; therefore, his dignity is also due to the position of divine caliphate. Ayatollah Javadi Amoli's Quranic approach to defining man opens a new horizon for explaining "how man attains true dignity" and at the same time, by seriously criticizing "human self-sufficiency", it will pave the way for theoretical and practical enrichment in anthropological studies.شناخت انسان و جایگاه او در نظام هستی همواره یکی از مهمترین دغدغههای اندیشمندان بهشمار میآید. اومانیسم، با تکیه بر اصل خودبسندگی انسان، او را به عنوان منبع و معیار اصلی ارزش و معنا معرفی میکند؛ به همین دلیل مدعیاند که میتوانند به بهترین نحو ممکن ارزش و کرامت انسانی، عدالت، معنا، اخلاق و حقوق بشر را تأمین کنند. در مقابل، نظریه بدیع «تفسیر انسان به انسان» آیتالله جوادیآملی و تعریف قرآنی «حی متأله»، که برآمده از آن است، در پی ایجاد چارچوبی جامع و استوار در حوزه انسانشناسی است. هدف پژوهش، دستیابی به پاسخ این پرسش است: ارزش و کرامت واقعی انسان در کدام تبیین –انسانشناسی اومانیستی یا انسانشناسی مبتنی بر تعریف «حی متأله»– به نحوی اصیل و پایدار تأمین میشود؟ روش تحقیق این پژوهش توصیفی-تحلیلی است. نتایج پذیرش تعریف انسان به عنوان «حی متأله» در نقد اومانیسم در هفت محور خلاصه میشود: امکان بازتعریف کرامت انسانی؛ نقد مفاهیمی چون آزادی، فردگرایی، اخلاق و غایتگرایی اومانیستی؛ بحران معنا و در نهایت عدم جامعیت تعریف انسان در تفکر اومانیستی. یافتههای پژوهش نشان میدهد که از منظر آیتالله جوادیآملی، اومانیسم در تعریف انسان جانب افراط و تفریط را طی نموده است. از یک سو با ترجیح خواستههای طبیعی انسان بر خواستههای متعالی، او را تا مرز حیوان پایین آورده و از سوی دیگر با معیار قراردادن انسان، او را به جای خدا معرفی کرده است. انسان، برخلاف ادعای اومانیسم، جانشین خداست و نه جایگزین او؛ بدین جهت کرامت او نیز به سبب مقام خلافت الهی است. رویکرد قرآنی آیتالله جوادی آملی در تعریف انسان، افق جدیدی برای تبیین «چگونگی وصول انسان به کرامت حقیقی» میگشاید و درعینحال، با نقد جدی «خودبسندگی انسان»، زمینهساز غنای نظری و عملی در مطالعات انسانشناسی خواهد بود.https://maarij.isramags.ir/article_217911_13ff072afb4128c548af72fc55482768.pdfپژوهشگاه علوم وحیانی معارجعلوم قرآن و تفسیر معارج۳۰۶۰-۷۳۵۳4220250219The universality of the Holy Quran from the point of view of Ayatollah Javadi Amoliدلایل عقلی جهانی بودن قرآن کریم از دیدگاه آیتالله جوادی آملی121146214788FAسید آصفکاظمیدکتری تاریخ معاصر جهان اسلام و استادیار مدعو مجتمع آموزش عالی تاریخ، سیره و تمدن اسلامی0009-0008-2971-8039سید رضاانوریدانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث جامعه المصطفی العالمیه. قم. ایران.Journal Article20241222The Holy Quran is an eternal and universal heavenly book that has been sent by God for the happiness and guidance of mankind through the last divine messenger, and it will be the guide of mankind until the end of the material world and the establishment of the Day of Judgment. This eternal miracle has the characteristic of being universal and universal and will not become obsolete or invalidated with the passage of time. The purpose of the present study is to examine the reasons for the eternity and universality of the Holy Quran from the perspective of Ayatollah Javadi Amoli, as a great jurist and renowned commentator of the Holy Quran. The present text, considering his opinions and views, from an intra-religious perspective and with an analytical approach, has tried to answer the question: what reasons does he examine for the universality of the Holy Quran? Considering the above purpose and question, he has studied the subject using documentary research method and has reached the following conclusions: from his perspective, in addition to many verses of the Quran that indicate its universality, features such as naturalism and the natural language of the Quran, valuing knowledge and reason, justice, divine dignity of man, the universal mission of the Prophet (PBUH), the comprehensive divine and human values, the infallibility and non-distortion of the Quran indicate the immortality and universality of this book of guidance.قرآن کریم به عنوان کتاب آسمانی اسلام، از ابتدا تا به امروز، مورد توجه و بررسیهای عمیق علمی و فلسفی قرار گرفته است. آیتالله جوادی آملی به عنوان یکی از چهرههای برجسته علمی و فلسفی در مکتب اهل بیت (ع)، تأکید دارد که قرآن نه تنها برای یک قوم یا ملت خاص، بلکه به عنوان راهنمایی برای کل بشریت نازل شده است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-استنادی، به تبیین دلایل عقلی و مبانی عقلانی جهانشمولی و جهانی بودن قرآن از منظر ایشان میپردازد و تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد که آیت الله جوادی آملی چه دلایل عقلی را برای اثبات جهانی بودن قرآن کریم ارائه می دهد؟ نتایج مطالعه نشان میدهد که قرآن کریم، فراتر از مرزهای زمانی و مکانی، راهنمای جاودانه بشریت است. تطابق قرآن با فطرت انسانی و نیازهای جهانی بشریت، حقیقت واحده و شمولیت پیام قرآن، جامعیت و فراگیری مضامین قرآن، عمومیت خطابات قرآنی، جامعیت معرفتی، تناسب با عقل بشری، هدایت دائمی، عدم محدودیت زمانی و مکانی و دلایل محتوایی قرآن از دلایل عقلی جهانی بودن قرآن از دیدگاه ایشان به حساب می آید.https://maarij.isramags.ir/article_214788_3acf25dda218294fecf3f131c7ee343f.pdfپژوهشگاه علوم وحیانی معارجعلوم قرآن و تفسیر معارج۳۰۶۰-۷۳۵۳4220250219The model of rational decision-making in the organization based on verse 18 of Surah Zamr from the perspective of Allameh Javadi Amoliعقلانیتِ وحیانی در فرآیند تصمیمگیری؛ با تمرکز بر اندیشه علامه جوادی آملی147172214787FAعبدالمومنحکیمیاستادیار قرآن و مدیریت، جامعه المصطفی العالمیه، قم. ایران.0000-0002-2445-1442سیدمحمدآصفرضویدانش آموخته دکتری اهل بیت شناسی، جامعه المصطفی العالمیه، هندوستان، قم.Journal Article20241016Decision-making, as one of the main pillars of organization and management knowledge, has always been the focus of researchers. The breadth of literature and theories related to decision-making shows the importance of this issue in the field of management. In this research, with the application of thematic and analytical-descriptive interpretation methods, an attempt has been made to examine the concept of decision-making from the perspective of the Holy Qur'an with a new approach, relying on the interpretive opinions of Allameh Javadi Amoli. Allameh Javadi Amoli has presented valuable views in various fields related to management due to his scientific comprehensiveness and attention to emerging issues including organization and management. This comprehensiveness and attention to the issues of the day has provided a favorable ground for research on the concept and process of rational decision-making in the field of Quran and sciences from his point of view. The findings of this research show that Allameh Javadi Amoli has used words such as determination, determination and determination to explain the concept of decision-making, and these words have been used synonymously with decision-making in many cases. Also, the analysis of his interpretations shows that in Allameh's system of thought, there are specific foundations and models for rational decision making. As a result, the findings of this research show that the Holy Quran and its interpretations, especially the interpretations of Allameh Javadi Amoli, are a rich source for understanding and explaining the concept, foundations and models of wise decision-making.تصمیمگیری به عنوان یکی از ارکان اصلی دانش سازمان و مدیریت، همواره مورد توجه پژوهشگران بوده است. با وجود گستردگی ادبیات و نظریههای مرتبط با این موضوع، بررسی مفهوم تصمیمگیری از منظر منابع دینی، بهویژه قرآن کریم، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف بررسی مفهوم تصمیمگیری عقلایی از منظر قرآن کریم و با تکیه بر آرای تفسیری علامه جوادی آملی انجام شده است. اهمیت این پژوهش در آن است که با رویکردی نوین، به تبیین مفهوم تصمیمگیری عقلایی در چارچوب تفاسیر قرآن کریم میپردازد. آیتالله جوادی به دلیل جامعیت علمی و توجه به مسائل نوظهور در حوزه مدیریت، دیدگاههای ارزشمندی ارائه کردهاند که میتواند به غنای ادبیات تصمیمگیری در حوزه مدیریت کمک کند. این تحقیق با کاربست روش تفسیر موضوعی و تحلیلی-توصیفی انجام گرفته و زمینهای برای استفاده از منابع دینی در تبیین مفاهیم مدیریتی فراهم کرده است. در این روش، با بررسی آیات قرآن کریم و تفاسیر مرتبط با تصمیمگیری، بهویژه آرای تفسیری علامه جوادی آملی، مفهوم و فرآیند تصمیمگیری عقلایی تحلیل و توصیف شده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که در نظام فکری ایشان، مبانی و فرآیند مشخصی برای تصمیمگیری عقلایی وجود دارد؛ قرآن کریم و خصوصا تفسیر تسنیم، میتواند به عنوان منبعی ارزشمند برای تبیین مفهوم تصمیمگیری عقلایی در حوزه مدیریت مورد استفاده قرار گیرد.https://maarij.isramags.ir/article_214787_0d808a5c548c5efb393699e509ad9a32.pdfپژوهشگاه علوم وحیانی معارجعلوم قرآن و تفسیر معارج۳۰۶۰-۷۳۵۳4220250219Deontology and Teleological Ethics in the Quranوظیفهگرایی و غایتگرایی اخلاقی در قرآن173214214786FAعلیحاجی جعفریدانشجوی دکترای فلسفه حقوق دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام قم؛ و طلبه سطح چهار حوزه علمیه قم.0009-0009-3789-219XJournal Article20241013Ethics and Religion are the two pillars of human life. Whether some people turned away from the religion and adhered to ethical life, they have considered ethical acts inevitable, based on customary or personal standards. According to the Statement “I have been designated as a prophet to perfect moral standards”, Islam has presented a moral system which is based on the inquest from holy Quranic verses and Narrations of Ahl-ul-Bayt (pbut). Among the moral systems taken from the normative ethics, deontology and teleological systems have the highest degrees of similarity to the Islamic ethics. In this paper, these two moral systems are investigated based on the descriptive-analytical method in order to find similarities and dissimilarities with the Islamic ethics system derived from Quranic verses. In final, it is concluded that Quranic ethical system is a combination of deontology and teleological systems that pursues the otherworldly bliss and divine consent by means of doing some deontological duties ordered by Allah the almighty. As a result, deontological orders in Quranic verses and Narrations are a symptom of human deontology in the world that ends to teleology in the otherworld.اخلاق و دین دو رکن اساسی زندگی بشر است، اگرچه برخی از دین رویگردان بوده ولی اخلاقی زیستن را ترک نکرده و بر اساس معیارهای عرفی یا شخصی افعال اخلاقی را لاجرم دانستهاند. اسلام در پرتو سخن (إنی بعثت لأتمم مکارم الأخلاق) مدعی ارائه نظام اخلاقی است؛ نظامی که منبع استنطاق آن، آیات قرآن و روایات معصومین علیهم صلوات الله میباشد. از میان نظامهای اخلاقی برگرفته از اخلاق هنجاری، دو نظام وظیفهگرایی و غایتگرایی بیشترین شباهت را به نظام اخلاقی اسلام دارد. در این نوشتار براساس روش توصیفی- تحلیلی برای تشخیص نظام اخلاقی اسلام و این همانی آن، با دو نظام اخلاقی مذکور و یا عدم این همانی به بررســـی ماهیت دو نظام اخلاقی وظیفهگرایی و غایتگرایی بر اساس آیات قران پرداخته شد. در نهایت به دست آوردیم که نظام اخلاقی قرآن، تلفیقی از وظیفهگرایی و غایتگرایی اخلاقی است، که همان رسیدن به سعادت آخرت و کسب رضایت الهی است بدین صورت که خدای متعال انسانها را برای رسیدن به سعادت اُخروی و کسب رضایت الهی در قالب برخی اوامر وظیفه گرایانه در این دنیا راهنمایی نموده است. از این رو اگر اوامر وظیفهگرایانهای نیز در آیات و روایات مطرح گردیده است، بیانگر وظیفهگرا بودن انسان در دنیا بوده و در آخر به همان غایتگرایی مذکور ختـم میشود.https://maarij.isramags.ir/article_214786_3c33d024f7b9466ba76600ba808e78de.pdf