پژوهشگاه علوم وحیانی معارج علوم قرآن و تفسیر معارج ‪۳۰۶۰-۷۳۵۳ 5 2 2026 02 20 Fāṭir in the Revelation Discourse: A Study of the Semantic Evolution of the Word Fāṭir in the Axis of Companionship Relations in the Holy Quran فاطر در گفتمان وحیانی: بررسی تطور معنایی واژه فاطر در محور روابط همنشینی در قرآن کریم 103 128 241880 FA محمدتقی میرزاجانی گیلاوندانی دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، الهیات و معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران سیده فاطمه حسینی میرصفی دانشیار گروه فلسفه، الهیات و معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی(ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0000-0003-4297-9395 سیدتقی کبیری استادیار گروه فلسفه، الهیات و معارف اسلامی، واحد یادگار امام خمینی(ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 08 Topic: The term Fāṭir, one of the Names of God (Asmā’ al-Ḥusnā) in the Qur’an, has historically been interpreted mainly as “Creator” or “Originator.” However, an examination of Qur’anic collocational structures reveals that this term carries a broader semantic range than khāliq (خالق) or jā‘il (جاعل), and involves interpretive and semantic ambiguities. Objective: To clarify the fundamental meaning of Fāṭir, distinguish it from semantically related terms such as khāliq and jā‘il, and examine the role of collocational relations in its semantic network, with emphasis on semantic development in Qur’anic verses and their theological and ethical implications. Method: A descriptive-analytical approach within the framework of collocational semantics; collection of lexical and exegetical meanings from authoritative sources (e.g., Ibn Fāris, Rāghib al-Isfahānī, Ṭabarī, and Jawādī Āmolī), and analysis of six Qur’anic verses containing Fāṭir (Fāṭir/1, Yūsuf/101, An‘ām/14, Zumar/46, Shūrā/11, Ibrāhīm/10) according to the chronological order of revelation. Findings: Fāṭir denotes creation ex nihilo, the splitting of nonexistence, and wise initiation; in collocations with ḥamd, jā‘il, khāliq, rabb, walī, razāq, ‘ālim, and ḥakīm, it maps stages of creation from inception to completion. The generally Meccan order of revelation indicates a context of disputation with polytheists. Conclusions: Fāṭir represents a stage prior to khāliq (composition and ordination) and jā‘il (subsequent transformations), forming a basis for the understanding of God’s Lordship (rubūbiyyah), guardianship (wilāyah), and innate monotheism (fiṭrah). This understanding guides the recognition of human position in the cosmos and fosters an ethically responsible approach, opening new horizons in Qur’anic semantics. موضوع: واژه «فاطر» به عنوان یکی از اسماء الحسنی خداوند در قرآن کریم، در طول تاریخ تفسیر عمدتاً به معنای «خالق» یا «آفریننده» تفسیر شده است؛ با این حال، بررسی ساختارهای همنشینی قرآنی نشان می‌دهد که این واژه بار معنایی گسترده‌تری نسبت به «خلق» و «جعل» دارد و ابهامات تفسیری و معناشناختی در آن وجود دارد. هدف: تبیین معنای بنیادین «فاطر»، تمایز آن با واژگان هم‌حوزه مانند «خالق» و «جاعل»، و بررسی نقش روابط همنشینی در شبکه معنایی آن، با تأکید بر تطور معنایی در آیات قرآنی و پیامدهای الهیاتی و اخلاقی. روش: رویکرد توصیفی-تحلیلی با چارچوب معناشناسی همنشینی؛ گردآوری معانی لغوی و تفسیری از منابع معتبر (مانند ابن فارس، راغب اصفهانی، طبری و جوادی آملی)، و تحلیل شش آیه قرآنی حاوی «فاطر» (فاطر/۱، یوسف/۱۰۱، انعام/۱۴، زمر/۴۶، شوری/۱۱، ابراهیم/۱۰) بر اساس ترتیب نزول. یافته‌ها: «فاطر» دلالت بر ابداع از عدم، شکافتن نیستی و آغازگری حکیمانه دارد؛ در همنشینی‌ها با «حمد»، «جاعل»، «خالق»، «ربّ»، «ولیّ»، «رزاق»، «عالم» و «حکم»، مراتب خلقت از ابتداء تا تکمیل را ترسیم می‌کند؛ ترتیب نزول آیات عمدتاً مکی، بر زمینه احتجاج با مشرکان دلالت دارد. نتایج: «فاطر» مرتبه‌ای پیشین‌تر از «خالق» (ترکیب و تقدیر) و «جاعل» (تحولات بعدی) را بیان می‌کند و مبنای توحید ربوبیت، ولایت و فطرت توحیدی است؛ این فهم، به بازشناسی جایگاه انسان در نظام هستی و رویکرد اخلاقی مسئولانه سوق می‌دهد و افق‌های نوینی در معناشناسی قرآنی می‌گشاید. https://maarij.isramags.ir/article_241880_4c20e169842695f74686aaf2ecaef843.pdf