پژوهشگاه علوم وحیانی معارج علوم قرآن و تفسیر معارج ‪۳۰۶۰-۷۳۵۳ 5 2 2026 02 20 "Predestination and Free Will in the Encyclopaedia of the Qurʾān: A Critical Reassessment from the Perspective of Ayatollah Javadi Amoli جبر و اختیار در دایره‌المعارف قرآن لایدن: نقد و بازخوانی از منظر آیت‌الله جوادی آملی 55 80 241877 FA محمد تقی اسماعیل پور استادیار علوم قرآن وحدیث وعضو هیئت علمی دانشگاه بابلسر، ایران. 0000-0003-4110-7798 سید معصوم حسینی استادیا ر دانشگاه علوم ومعارف قران کریم وعضو هیئت علمی دانشکده علوم قرانی آمل،ایران. 0000-0002-2277-0415 زهرا خدادادی طلبه سطح چهار مرکز تخصصی رکن الهدی کرمان. 0009-0009-2253-4621 Journal Article 2025 09 05 This study adopts a theoretical-analytical approach to conduct a comparative examination of the issue of determinism and free will in two distinct sources: first, the article “Human Act under God’s Control or Free?” in the Encyclopaedia of the Qurʾān (Leiden), which presents a historical-descriptive overview of various Islamic perspectives on the subject; and second, the exegetical-philosophical framework of Ayatollah Abdullah Jawadi Amoli, who, drawing on the principles of ḥikmat-i mutaʿāliya (Transcendent Philosophy), offers a rational-revelatory interpretation of the relationship between divine power and human freedom. The central concern of the study is to elucidate the epistemological and methodological differences between these two readings of human volition. The theory of amr bayn al-amrayn (a matter between two extremes) is selected as the focal point of analysis—a theory that holds a central position in Shiʿi philosophical and exegetical traditions, particularly in Jawadi Amoli’s works. The research methodology is based on conceptual analysis and philosophical interpretation of primary sources using a library-based approach. The findings indicate that Jawadi Amoli’s perspective, while affirming divine omnipotence, emphasizes human will, responsibility, and moral agency. Based on these findings, it may be asserted that his exegetical-philosophical system holds significant potential for contributing to contemporary discourses in the philosophy of religion, especially in ethics and Qur’anic theology این پژوهش با رویکردی نظری ـ تحلیلی به مطالعه تطبیقی مسئله جبر و اختیار در دو منبع می‌پردازد: نخست، مقاله «فعل بشری تحت مهار خدا یا آزادانه» اثر فرالوف در دایره‌المعارف قرآن لایدن که با رویکردی تاریخی ـ توصیفی، تبیینی از دیدگاه‌های متکثر اسلامی درباره جبر و اختیار ارائه می‌دهد؛ و دوم، منظومه تفسیری ـ فلسفی آیت‌الله عبدالله جوادی آملی که بر مبنای حکمت متعالیه، نسبت قدرت الهی و اختیار انسانی را از منظر عقل و وحی بازشناسی می‌کند. مسئله محوری پژوهش، واکاوی تمایزات معرفت‌شناختی و روش‌شناختی دو برداشت یادشده از مفهوم اختیار انسانی است. نظریه «امر بین الامرین» که در سنت فلسفی و تفسیری شیعه و به‌ویژه در آثار جوادی آملی جایگاه محوری دارد، به عنوان چارچوب اصلی تحلیل انتخاب شده است. روش تحقیق، مبتنی بر تحلیل مفهومی و تفسیر فلسفی منابع، با اتکاء بر مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی متون اصلی است. یافته‌ها حاکی از آن است که تفسیر جوادی آملی، با تأکید بر اراده آزاد، مسئولیت و فاعلیت اخلاقی انسان، از انسجام درونی و ظرفیت عقلانی ـ نقلی برتری برخوردار است. بر این اساس، منظومه تفسیری ـ فلسفی ایشان، توانایی چشمگیری برای ایفای نقش سازنده در گفت‌وگوهای معاصر فلسفه دین، به ویژه در حوزه الهیات و مسئله جبر و اختیار، داراست. https://maarij.isramags.ir/article_241877_d1686e6a2e5b41dcd43911a6a3aa3243.pdf