نسبت مفهوم عقل در قرآن و روایات با عقل در فرهنگ و تاریخ اسلام

نویسنده

دانشیار دانشگاه تهران.

چکیده

مقاله رویکردی تاریخی و فرهنگی به معانی عقل در جهان اسلام دارد و با روش توصیفی – تحلیلی نقش قرآن و متون دینی را نسبت به معانی و اصطلاحات عقل در فرهنگ اسلامی دنبال می‌کند. در بخش نخست مفاهیم و معانی‌ای که عقل در تاریخ اسلام با آنها مواجه شده است شناسایی می‌شود و این معانی براساس ملاک‌های مختلف دسته‌بندی می‌شود. در بخش دوّم با رعایت دسته‌بندی‌های معانی و اصطلاحات تاریخی و فرهنگی عقل نسبت آنها با متون و دیگر نصوص دینی شناسایی می‌شود، این روش نشان می‌دهد که کدام یک از اصطلاحات و معانی عقل می‌ تواند تحت تأثیر حضور و نفوذ فرهنگی متون اسلامی شکل گرفته و یا فرصت بسط و گسترش یافته باشد و کدام یک از آنها تحت تأثیر عوامل خارجی و یا داخلی دیگر پدید آمده و با مقاومت متون و نصوص دینی مواجه شده و یا می‌شوند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

علاقة مفهوم العقل فی القرآن والسنّة بالعقل فی الثقافة والتأریخ الإسلامی

نویسنده [English]

  • حمید بارسانیا
چکیده [English]

إنّ الباحث فی هذه المقالة یسلّط الضوء على  معانی العقل فی العالم الإسلامی بمقاربة تأریخیة ـ ثقافیة ویقوم بتقصّی دور القرآن الکریم والنصوص الدینیّة فی تکوین معانی العقل ومصطلحاته فی الثقافة الإسلامیة عبر المنهج الوصفی التحلیلی. یقوم الباحث فی القسم الأول من المقالة بدراسة المعانی والمفاهیم التی طرأت على العقل طوال التأریخ الإسلامی، ویصنّفها وفق معاییر مختلفة. وفی القسم الثانی یکشف الغموض عن علاقة هذه المعانی والمصطلحات التأریخیة –الثقافیة للعقل مع النصوص الدینیة الأخرى وذلک بالنظر إلى أصنافها المختلفة، ممّا یسفر عن الإجابة عن الأسئلة الآتیة: أیّ معنى من معانی العقل ومصطلحاته تکوّن فی ضوء ثقافة النصوص الإسلامیة و انتشر بفضل تأثیرها؟ أو أیّ معنى من هذه المعانی والمصطلحات ظهر للوجود بتأثیر من العوامل الخارجیة أو الداخلیّة الأخرى بحیث تصدّت النصوص الدینیّة لوجهه أو لا یزال یتصدّى له؟    

کلیدواژه‌ها [English]

  • الکلمات الدالّة: معانی العقل
  • العقل فی القرآن الکریم
  • العقل فی التأریخ الإسلامی
  • العقل فی الثقافة الإسلامیّة
  • العقل المستقل

قرآن کریم.

نهج ‏البلاغه (1414) تصحیح و ترجمه: صبحی صالح، نشر هجرت، قم.

حکیمی، محمدرضا (1380)، عقل خودبنیاد دینی، بازتاب اندیشه، ش 21.

ابن‏بابویه، محمدبن‏علی (1385)، علل‏الشرایع، قم، کتاب‏فروشی داوودی.

ابن‏شهرآشوب مازندرانى (1379)، محمدبن‏علی، مناقب آل أبی‏طالب:، علامه، قم.

تمیمى آمدى، عبدالواحدبن‏محمد(1410)، غررالحکم و دررالکلم‏، مصحح: سیدمهدی رجایى، دارالکتاب الاسلامی، قم.

الجابری، محمد عابد (1994)، تکوین العقل العربی، مرکز دراسات الوحده العربی، بیروت.

الشیرازی، صدرالدین محمد (1981)، الحکمة المتعالیه فی شرح الاسفار العقلیه الاربعه، دار احیاء التراث العربی، بیروت.

فارابی، ابونصر (1995)، آراء اهل مدینه فاضله، مکتبه الهلال، بیروت.

کلینی، محمدبن‏یعقوب (1429)، اصول کافی، دارالحدیث، قم.

لیثی واسطی، علی‏بن‏محمد (1376)، عیون الحکم و المواعظ، دارالحدیث، قم.

مجلسى، محمدباقربن‏محمدتقى (1403)، بحارالأنوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت.

G. W. F. Hegel (1977), Phenomenology of Spririt, translated by A. V. Miller. Oxford University Press.